Vì sao người La Mã cổ đại rót rượu vang xuống mộ người đã khuất?

Giữa những ngôi mộ cổ nằm dưới lòng đất Rome, các nhà khảo cổ tìm thấy những chiếc ống đất nung nhỏ nối từ phía trên mặt mộ xuống không gian mai táng bên dưới.

Thoạt nhìn, chúng có vẻ chỉ là một chi tiết xây dựng khó hiểu.

Nhưng những chiếc ống ấy từng phục vụ một mục đích đặc biệt.

Chúng cho phép người sống rót rượu vang, sữa hoặc mật ong xuống mộ, như một phần của nghi lễ dành cho người đã khuất.

Đây không phải tình tiết trong một câu chuyện kinh dị, cũng không phải tập tục được người hiện đại tưởng tượng ra từ những truyền thuyết về linh hồn.

Đó là một phong tục có thật trong thế giới La Mã cổ đại, được ghi nhận qua cả tư liệu lịch sử lẫn những phát hiện khảo cổ.

Điều đáng tò mò là tại sao người La Mã lại làm như vậy.

Vì sao họ muốn đưa đồ uống xuống tận nơi chôn cất? Rượu vang có ý nghĩa gì đối với những người đã mất? Và điều gì khiến họ tiếp tục đến thăm, dùng bữa, dâng lễ vật tại mộ của người thân?

Câu trả lời đưa chúng ta đến một khía cạnh ít được nhắc tới trong lịch sử rượu vang: vai trò của nó trong cách con người tưởng nhớ người đã khuất.

Những chiếc ống đất nung kỳ lạ trong nghĩa địa La Mã

Ngày nay, khi đến thăm các bảo tàng Vatican, du khách có thể tìm hiểu về Via Triumphalis, một khu nghĩa địa cổ nằm gần đồi Vatican ở Rome.

Đây từng là khu vực chôn cất của người La Mã trong thời kỳ đế quốc, với nhiều loại mộ khác nhau, từ những công trình mai táng tập thể đến các ngôi mộ đơn lẻ.

Không phải người nào được chôn cất tại đây cũng thuộc tầng lớp giàu có.

Những bia mộ và hiện vật còn lại kể về cuộc sống của nhiều người thuộc tầng lớp trung lưu, bình dân, người được giải phóng khỏi thân phận nô lệ và những gia đình từng sinh sống trong xã hội La Mã.

Theo Bảo tàng Vatican, tại khu nghĩa địa Via Triumphalis, nhiều ngôi mộ cá nhân sử dụng những bình đất nung để chứa tro cốt, được đánh dấu bằng bia đá khắc chữ hoặc các vật dụng mai táng khác.

Bên cạnh đó, các nhà khảo cổ còn ghi nhận những chiếc ống nhỏ phục vụ nghi lễ dâng chất lỏng.

Rượu vang được rót xuống mộ bằng cách nào?

Ở một số ngôi mộ, người ta bố trí một ống dẫn từ phía trên xuống phần không gian mai táng bên dưới.

Qua chiếc ống ấy, người sống có thể rót những chất lỏng dùng làm lễ vật.

Bảo tàng Vatican xác định các chất được sử dụng trong nghi lễ này bao gồm rượu vang, sữa và mật ong.

Những lễ vật ấy được dâng cho người đã khuất và những thực thể linh thiêng gắn với thế giới bên kia, đặc biệt là Manes.

Không phải mọi ngôi mộ La Mã đều có cấu trúc giống nhau. Ở những địa điểm khác, các nhà khảo cổ còn tìm thấy những lỗ hoặc rãnh nhỏ có chức năng dẫn chất lỏng xuống nơi chôn cất.

Việc bố trí đường dẫn như vậy cho thấy nghi lễ dâng chất lỏng không chỉ dừng lại ở việc đặt một món đồ bên ngoài mộ.

Người sống còn tìm cách tạo ra một sự kết nối mang tính nghi thức với không gian dành cho người đã khuất.

Nhưng để hiểu ý nghĩa của hành động ấy, chúng ta cần nhìn vào quan niệm về sự sống và cái chết của người La Mã thời bấy giờ.

Vì sao người La Mã dâng rượu cho người đã khuất?

Đối với nhiều người La Mã cổ đại, cái chết không nhất thiết đồng nghĩa với việc mối liên hệ giữa người sống và người đã mất hoàn toàn chấm dứt.

Trong tín ngưỡng truyền thống, người đã khuất vẫn có vị trí trong đời sống tinh thần của gia đình.

Một khái niệm quan trọng gắn với điều này là Manes.

Manes thường được hiểu là những linh hồn người đã khuất được tôn kính, đặc biệt trong mối liên hệ với tổ tiên và các nghi lễ tưởng niệm.

Việc dâng lễ vật tại mộ là một trong những cách người sống thể hiện sự kính trọng đối với họ.

Lễ vật dành cho người chết có ý nghĩa gì?

Trong thế giới La Mã, những lễ vật dâng cho người đã khuất có thể bao gồm thức ăn, đồ uống, hoa và nhiều vật phẩm khác.

Rượu vang là một trong những chất lỏng được sử dụng.

Theo quan niệm tín ngưỡng của người thực hiện nghi lễ, việc dâng lễ vật giúp duy trì sự tưởng nhớ, bày tỏ lòng thành kính và thực hiện những bổn phận đối với người đã mất.

Điều quan trọng là phải phân biệt ý nghĩa tín ngưỡng với một khẳng định theo nghĩa vật chất.

Việc rót rượu xuống mộ không có nghĩa chúng ta có bằng chứng rằng người La Mã thực sự quan sát thấy linh hồn uống rượu.

Đó là một hành động nghi lễ, phản ánh cách họ hình dung mối liên hệ giữa người sống và người đã khuất.

Cũng không nên cho rằng chỉ riêng rượu vang mới có ý nghĩa đặc biệt.

Sữa, mật ong, nước và những lễ vật khác đều xuất hiện trong các truyền thống dâng cúng của thế giới cổ đại.

Rượu vang trở thành một phần của phong tục ấy bởi nó vốn đã giữ vị trí quan trọng trong đời sống xã hội và tôn giáo của người La Mã.

Vì sao rượu vang xuất hiện trong cả nghi lễ dành cho người sống lẫn người chết?

Trong xã hội La Mã cổ đại, rượu vang không chỉ là đồ uống trong những bữa tiệc.

Nó còn xuất hiện trong sinh hoạt gia đình, các cuộc gặp gỡ, nghi thức tôn giáo và những dịp quan trọng của đời người.

Tư liệu trưng bày Ancient Lives của Đại học Melbourne cho thấy việc dâng rượu là một phần quen thuộc trong những nghi lễ của người Hy Lạp và La Mã, từ các nghi thức thờ cúng trong gia đình đến lễ hội và những sự kiện như sinh nhật hay đám cưới.

Trong một số nghi lễ, rượu được rót như lễ vật dành cho các vị thần.

Và khi một người qua đời, rượu cũng có thể tiếp tục hiện diện trong những nghi lễ liên quan đến họ.

Một đồ uống quen thuộc bước vào không gian thiêng

Có lẽ chính sự hiện diện rộng rãi ấy khiến rượu vang trở thành một lễ vật gần gũi.

Trong cuộc sống thường ngày, rượu có mặt ở bàn ăn và những dịp sum họp.

Trong không gian tín ngưỡng, nó trở thành thứ người ta có thể dâng lên để thể hiện sự tôn kính.

Đối với người đã khuất, nghi lễ dâng rượu không nhất thiết là hành động hoàn toàn tách biệt với đời sống của họ khi còn sống.

Rượu từng là một phần của bữa ăn và những lần gặp gỡ. Sau khi một người qua đời, nó vẫn có thể xuất hiện trong các nghi thức mà gia đình thực hiện để tưởng nhớ họ.

Từ góc nhìn ngày nay, cách làm ấy có thể xa lạ.

Nhưng nếu nhìn vào đời sống của người La Mã, việc sử dụng một đồ uống quen thuộc làm lễ vật lại có logic văn hóa riêng.

Những bữa ăn bên cạnh ngôi mộ của người thân

Những chiếc ống dâng chất lỏng chỉ là một phần của câu chuyện.

Người La Mã còn có truyền thống tổ chức những bữa ăn tưởng niệm tại hoặc gần nơi chôn cất.

Một số khu mộ được xây dựng với khoảng không gian phù hợp để người sống tụ họp.

Tại đó, gia đình và những người thân quen có thể cùng ăn uống, tưởng nhớ và thực hiện các nghi lễ dành cho người đã mất.

Theo một nghiên cứu khảo cổ công bố trên tạp chí PLOS ONE năm 2022, tư liệu cổ và bằng chứng từ nhiều nghĩa địa thời La Mã cho thấy các bữa ăn và lễ vật là những thành phần quan trọng trong nghi thức tang lễ.

Nghiên cứu này phân tích dấu tích động vật và con người tại nghĩa địa Vila de Madrid ở Barcelona, nơi được sử dụng từ khoảng nửa đầu thế kỷ II đến giữa thế kỷ III sau Công nguyên.

Những phát hiện giúp củng cố nhận định rằng việc ăn uống bên mộ là một hoạt động có thực, chứ không chỉ tồn tại trong các văn bản mô tả nghi lễ.

Người đã khuất cũng được dành một phần của bữa ăn

Trong các dịp tưởng niệm, người sống có thể mang đồ ăn và rượu vang đến khu mộ.

Một phần được sử dụng trong bữa ăn của những người tham dự, một phần được dành làm lễ vật cho người đã khuất.

Tư liệu trưng bày của Đại học Melbourne ghi nhận những dịp tụ họp như vậy không chỉ diễn ra trong tang lễ mà còn có thể được tổ chức vào ngày sinh của người đã mất hoặc các lễ hội dành cho tổ tiên.

Điều này khiến cách chúng ta hình dung về nghĩa địa La Mã trở nên khác đi.

Đó không phải lúc nào cũng là nơi chỉ có sự im lặng.

Ở những thời điểm nhất định, nghĩa địa còn có sự hiện diện của những người đang sống: họ mang thức ăn, rượu vang, hoa và cùng nhau thực hiện những nghi lễ tưởng nhớ.

Dĩ nhiên, không thể từ đó kết luận mọi gia đình La Mã đều có điều kiện tổ chức những bữa ăn giống nhau.

Các tập tục thay đổi theo thời kỳ, địa phương, tín ngưỡng và hoàn cảnh xã hội.

Nhưng những bằng chứng còn lại cho thấy một điều rõ ràng: với nhiều người La Mã, việc tưởng nhớ người đã khuất là hoạt động được duy trì qua thời gian, chứ không chỉ diễn ra vào ngày tang lễ.

Parentalia: Những ngày người La Mã tưởng nhớ tổ tiên

Người La Mã có những dịp cụ thể trong năm dành cho việc tưởng niệm người đã khuất.

Một trong những lễ hội được ghi nhận rõ nhất là Parentalia.

Theo Oxford Classical Dictionary, Parentalia diễn ra từ ngày 13 đến ngày 21 tháng 2 trong lịch La Mã, với các hoạt động chủ yếu hướng đến việc tưởng nhớ những người thân và tổ tiên đã qua đời.

Ngày cuối cùng, 21 tháng 2, được gọi là Feralia.

Trong thời gian này, người dân có thể đến thăm mộ, mang theo lễ vật và thực hiện các nghi thức tưởng niệm.

Những hoạt động ấy cho thấy người đã khuất vẫn có một vị trí trong đời sống tinh thần của gia đình.

Đặc biệt, việc tưởng nhớ không nhất thiết phải thể hiện bằng lễ vật đắt tiền hay một nghi thức hoành tráng.

Trong văn học La Mã cổ đại, nhà thơ Ovid từng nhắc đến những lễ vật giản dị dành cho người đã khuất, như hoa tím, bánh mì và những vật phẩm dùng trong nghi lễ.

Ở đây, điều đáng chú ý không phải giá trị vật chất của đồ dâng cúng mà là sự tiếp nối của một mối quan hệ.

Dù người thân đã qua đời, gia đình vẫn dành thời gian để nhớ đến họ.

Phong tục này có phải nguồn gốc của Halloween?

Câu chuyện dâng rượu cho người đã khuất rất dễ gợi liên tưởng đến Halloween, bởi cả hai đều có những hình ảnh liên quan đến cái chết, linh hồn và thế giới bên kia.

Tuy nhiên, không có cơ sở để khẳng định nghi lễ rót rượu xuống mộ của người La Mã là nguồn gốc trực tiếp của Halloween.

Parentalia diễn ra vào tháng 2, trong một bối cảnh tín ngưỡng và lịch sử riêng.

Halloween ngày nay có một quá trình hình thành khác, gắn với nhiều truyền thống văn hóa và tôn giáo qua những thời kỳ khác nhau.

Vì vậy, mối liên hệ giữa câu chuyện La Mã và Halloween nên được hiểu ở mức chủ đề: đây là một câu chuyện phù hợp để khám phá trong mùa lễ gợi nhắc đến thế giới linh hồn.

Còn giá trị lịch sử của phong tục La Mã hoàn toàn độc lập với Halloween.

Điều những chiếc ống đất nung kể lại về người La Mã

Nếu chỉ nhìn vào một chiếc ống đất nung tìm thấy giữa những ngôi mộ cổ, có lẽ khó tưởng tượng rằng nó từng giữ vai trò trong đời sống tinh thần của cả một gia đình.

Nó không có hình dáng cầu kỳ như những bức tượng hay công trình tưởng niệm lớn.

Cũng không mang vẻ đặc biệt của những món đồ quý được chôn theo người chết.

Nhưng chính sự giản dị ấy lại khiến phát hiện trở nên đáng nhớ.

Một chiếc ống nhỏ cho phép người sống thực hiện nghi lễ dâng rượu hoặc những chất lỏng khác xuống mộ.

Phía sau hành động đó là quan niệm về tổ tiên, về trách nhiệm tưởng nhớ và về mối liên hệ giữa những người đang sống với người đã khuất.

Với người La Mã, rượu vang không chỉ hiện diện trên bàn tiệc của những người còn sống.

Nó còn có thể trở thành một phần trong nghi thức dành cho những người không còn ngồi cùng bàn ăn nữa.

Ngày nay, chúng ta không nhất thiết chia sẻ những niềm tin của người La Mã cổ đại để hiểu vì sao phong tục ấy mang ý nghĩa đối với họ.

Bởi điều nằm phía sau những chiếc ống đất nung, những bình rượu và những bữa ăn tưởng niệm là một trải nghiệm rất gần gũi với con người ở nhiều thời đại: mong muốn giữ lại sự hiện diện của những người mình đã mất trong ký ức của những người còn sống.

Một phong tục có thể khiến chúng ta ngạc nhiên khi mới nghe đến.

Nhưng khi hiểu thêm về nó, điều còn đọng lại không hẳn là sự kỳ lạ.

Mà là cách con người, từ hàng nghìn năm trước, đã tìm những hành động cụ thể để nói rằng họ vẫn nhớ đến người thân của mình.