Vườn nho Lanzarote: Vì sao những cây nho được trồng trong hố đất núi lửa?

Nhìn từ trên cao, những vườn nho tại La Geria, trên đảo Lanzarote của Tây Ban Nha, hiện ra như một bức tranh kỳ lạ.

Trên nền đất đen trải dài đến chân những ngọn núi lửa, hàng trăm hố tròn nằm cách nhau đều đặn. Mỗi hố được che chắn bởi một bức tường đá thấp hình bán nguyệt. Và ở giữa những khoảng đất tưởng chừng khô cằn ấy, những tán nho xanh vẫn phát triển.

Không có những hàng dây leo thẳng tắp như hình ảnh quen thuộc ở nhiều vùng trồng nho châu Âu. Tại đây, cây nho nằm thấp trong những hố được đào sâu xuống đất, có nơi tới vài mét.

Đó không phải một cách sắp đặt để tạo cảnh quan đẹp mắt.

Những chiếc hố ấy là lời giải mà người dân Lanzarote tìm ra để tiếp tục trồng nho trên vùng đất từng bị núi lửa bao phủ, nơi chứa đầy sự kỳ thú của những vườn nho Lanzarote.

Khi núi lửa làm thay đổi những cánh đồng Lanzarote

Lanzarote là một hòn đảo thuộc quần đảo Canary của Tây Ban Nha, nằm ngoài khơi bờ biển phía tây bắc châu Phi.

Ngày nay, hòn đảo được biết đến với những cảnh quan núi lửa có màu sắc đặc biệt. Nhưng gần ba thế kỷ trước, những đợt phun trào lớn đã làm thay đổi đáng kể cuộc sống của người dân nơi đây.

Từ năm 1730 đến 1736, các đợt phun trào tại khu vực Timanfaya kéo dài nhiều năm, khiến một phần lớn đất đai bị phủ bởi dung nham, tro và vật liệu núi lửa.

Nhiều thửa ruộng vốn có thể canh tác bị vùi lấp. Đất trồng nằm bên dưới những lớp vật liệu mới, còn người dân phải đối diện với một bài toán khó: làm thế nào để tiếp tục sản xuất nông nghiệp?

Khó khăn không chỉ đến từ núi lửa.

Lanzarote vốn có khí hậu khô hạn, lượng mưa thấp và thường xuyên chịu ảnh hưởng của những cơn gió mạnh từ Đại Tây Dương. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), lượng mưa hằng năm tại đây có thể dưới 150 mm.

Trong điều kiện ấy, nước trở thành một nguồn tài nguyên đặc biệt quý giá.

Người dân không thể đơn giản trồng lại cây trên bề mặt mới phủ đầy đá vụn núi lửa. Họ phải tìm cách tiếp cận lớp đất có khả năng nuôi dưỡng cây bên dưới, đồng thời tận dụng lượng ẩm ít ỏi từ môi trường.

Và từ nhu cầu thực tế đó, một phương pháp canh tác khác thường dần hình thành.

Bí mật nằm dưới đáy những chiếc hố trồng nho

Nếu quan sát một vườn nho ở La Geria từ gần, bạn sẽ nhận ra mỗi hố không chỉ là một khoảng lõm trên mặt đất.

Chúng được đào xuyên qua lớp vật liệu núi lửa màu đen để chạm tới tầng đất trồng cũ nằm bên dưới.

Đào qua lớp đá vụn để tìm đất trồng

Lớp phủ màu đen đặc trưng ở Lanzarote chủ yếu gồm những hạt vật liệu núi lửa nhỏ, xốp, được gọi là lapilli. Người địa phương thường gọi chúng là picón hoặc rofe.

Tại La Geria, lớp vật liệu này có thể dày tới vài mét.

Người trồng nho đào những hố hình phễu xuống lớp phủ ấy, đến khi tiếp cận được tầng đất phía dưới. Theo Hội đồng quản lý vùng rượu vang D.O. Lanzarote, có những hố sâu hơn hai mét với một đến vài gốc nho được trồng ở đáy.

Như vậy, cây nho không thực sự được trồng trực tiếp vào khối dung nham đã đông cứng.

Rễ cây phát triển từ tầng đất trồng bên dưới, trong khi lớp đá vụn núi lửa xung quanh đảm nhiệm những chức năng khác.

Điều bất ngờ là thứ vật liệu từng gây trở ngại cho việc canh tác lại có những đặc tính hữu ích.

Lớp đất đen giúp giữ lại lượng ẩm quý giá

Nhìn từ bên ngoài, mặt đất La Geria có vẻ khô và thiếu nước. Nhưng lớp picón xốp lại có khả năng hỗ trợ duy trì độ ẩm cho đất bên dưới.

Vào ban đêm, bề mặt vật liệu núi lửa có thể nguội đi và tạo điều kiện để một phần hơi ẩm trong không khí ngưng tụ. Nước từ sương và những cơn mưa ít ỏi có thể thấm qua lớp đá vụn xuống tầng đất trồng.

Ban ngày, lớp phủ này giúp hạn chế sự bốc hơi nước từ đất bên dưới, đồng thời làm giảm những biến động nhiệt độ quá nhanh.

Có thể hình dung picón như một lớp phủ bảo vệ đất, giúp tận dụng nước hiệu quả hơn trong điều kiện khô hạn.

Dĩ nhiên, lớp đá vụn không tự tạo ra nước, cũng không khiến cây nho hoàn toàn miễn nhiễm với hạn hán. Hiệu quả còn phụ thuộc vào độ dày lớp phủ, điều kiện thời tiết và cách chăm sóc vườn nho.

Nhưng chính khả năng giữ lại một phần lượng ẩm quý giá ấy đã góp phần giúp nghề trồng nho tồn tại ở La Geria, nơi nhiều vườn nho truyền thống được canh tác mà không phụ thuộc vào hệ thống tưới tiêu thường xuyên.

Vì sao mỗi hố nho lại có một bức tường đá hình bán nguyệt?

Những bức tường cong là chi tiết dễ nhận ra nhất khi nhìn ảnh vườn nho Lanzarote.

Chúng được gọi là zocos, thường được xây bằng đá núi lửa địa phương và có chiều cao thấp, đủ để tạo thành một hàng rào chắn gió quanh phần miệng hố.

Nếu chỉ nhìn hình dáng, người ta có thể nghĩ đây là cách người dân trang trí cho những vườn nho.

Nhưng trên thực tế, các bức tường ấy có một nhiệm vụ rất cụ thể: bảo vệ cây nho trước những cơn gió mạnh thường xuyên thổi qua đảo.

Gió có thể làm cây bị tổn thương, tăng tình trạng mất nước và cuốn vật liệu núi lửa vào trong hố.

Nhờ bức tường đá và vị trí trồng thấp, cây nho có được một khoảng không gian được che chắn tốt hơn.

Điều đáng chú ý là không phải toàn bộ Lanzarote đều trồng nho bằng những chiếc hố sâu như vậy.

Ở các khu vực như Tinajo và Haría, nơi lớp vật liệu núi lửa mỏng hơn, người trồng nho còn sử dụng những rãnh đào hoặc các cách bố trí cây khác để thích nghi với địa hình.

Vì thế, cảnh quan La Geria không phải một công thức được áp dụng cứng nhắc trên toàn đảo. Đó là kết quả của việc người dân quan sát địa hình và điều chỉnh cách canh tác theo điều kiện thực tế.

Một vườn nho đẹp mắt, nhưng không dễ chăm sóc

Từ trên cao, những hố trồng nho và tường đá cong tạo thành một cảnh quan có tính hình học rất đặc biệt.

Nhưng ở dưới mặt đất, công việc của người trồng nho lại không hề đơn giản.

Khoảng cách giữa các hố thường lớn hơn so với nhiều mô hình trồng nho theo hàng. Tại La Geria, khoảng cách trồng có thể lên đến khoảng bốn mét, khiến mật độ cây trên mỗi hecta tương đối thấp.

Hình dáng hố sâu và những bức tường đá cũng làm việc sử dụng máy móc trở nên khó khăn.

Theo Hội đồng quản lý D.O. Lanzarote, nho trong vùng được thu hoạch theo phương pháp truyền thống, không sử dụng cơ giới hóa.

Điều này đồng nghĩa nhiều công đoạn, từ chăm sóc cây đến thu hoạch, phụ thuộc đáng kể vào lao động thủ công.

Người trồng nho còn phải duy trì những hố đào và tường đá đã tạo nên môi trường sống cho cây.

Những đường cong xuất hiện đẹp mắt trong ảnh vì thế không chỉ là một phần của cảnh quan. Chúng còn phản ánh công sức và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều mùa vụ.

Vẻ đẹp của La Geria có một đặc điểm đáng trân trọng: nó không được tạo nên chỉ để ngắm nhìn, mà bắt nguồn từ nhu cầu canh tác thực sự.

Từ những hố đất núi lửa đến rượu vang Lanzarote

Với một hòn đảo có điều kiện trồng nho đặc biệt như Lanzarote, thật tự nhiên khi người yêu vang muốn biết những quả nho được thu hoạch tại đây sẽ tạo nên loại rượu như thế nào.

Một trong những giống nho tiêu biểu của đảo là Malvasía Volcánica, giống nho trắng đã thích nghi với điều kiện khí hậu và đất trồng địa phương.

Đây cũng là giống nho giữ vai trò quan trọng trong các dòng vang mang chỉ dẫn xuất xứ D.O. Lanzarote.

Từ Malvasía Volcánica, các nhà làm vang có thể tạo ra những phong cách khác nhau, tùy theo cách sản xuất. Nhiều chai vang trắng của Lanzarote được biết đến với hương thơm rõ nét và độ chua tươi, nhưng không phải chai nào cũng có cùng hương vị.

Bên cạnh Malvasía Volcánica, hòn đảo còn trồng những giống nho như Listán Blanco, Listán Negro và Moscatel, phục vụ việc sản xuất vang trắng, đỏ, hồng và một số phong cách khác.

Có một điều dễ gây hiểu nhầm khi nhắc đến rượu vang vùng núi lửa.

Tên gọi Malvasía Volcánica hay hình ảnh lớp đất đen không đồng nghĩa rằng rượu tự động mang một “hương vị dung nham” đặc biệt.

Thổ nhưỡng là một phần trong môi trường sinh trưởng của cây nho. Đặc điểm cuối cùng của rượu còn chịu ảnh hưởng từ giống nho, khí hậu, mức độ chín của quả, thời điểm thu hoạch và phương pháp làm vang.

Giá trị thú vị nhất của rượu vang Lanzarote trước hết nằm ở câu chuyện về nơi những quả nho được trồng, cùng hệ thống canh tác đã giúp người dân duy trì nghề làm vang trong một môi trường khắc nghiệt.

Đôi khi, hiểu thêm về nguồn gốc một chai vang cũng là cách khám phá những câu chuyện ít được biết đến của vùng đất sản xuất ra nó.

Khi những vườn nho trở thành di sản nông nghiệp

Sau gần ba thế kỷ kể từ những đợt phun trào Timanfaya, các hố trồng nho ở La Geria vẫn tiếp tục hiện diện.

Nhưng điều được gìn giữ không chỉ là hình dáng của những chiếc hố hay những bức tường đá.

Đó còn là cách người dân hiểu về đất, nước, gió và thời điểm chăm sóc cây. Những kinh nghiệm ấy được điều chỉnh qua từng mùa vụ, rồi truyền lại qua các thế hệ làm nông nghiệp.

Trong một bài viết công bố năm 2025, FAO giới thiệu Ascensión Robayna, một người làm vang thuộc thế hệ thứ năm tại Lanzarote, đang trồng giống Malvasía Volcánica.

Khi nói về phương pháp canh tác được thừa hưởng, bà bày tỏ sự biết ơn đối với những thế hệ trước đã để lại một di sản quý giá: khả năng trồng nho gần như không cần tưới ở một nơi có điều kiện tự nhiên khó khăn như vậy.

Câu chuyện ấy khiến những hố đất ở La Geria trở nên gần gũi hơn.

Chúng không chỉ là một phát minh nông nghiệp của quá khứ. Chúng vẫn gắn với công việc của những người đang tiếp tục trồng nho và làm vang hôm nay.

Tháng 5/2025, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) chính thức công nhận hệ thống nông nghiệp trên cát biển và vật liệu núi lửa của Lanzarote là Hệ thống Di sản Nông nghiệp Quan trọng Toàn cầu (GIAHS).

Sự công nhận này có phạm vi rộng hơn những vườn nho La Geria. Nó còn bao gồm các hình thức canh tác truyền thống khác trên đảo, chẳng hạn việc sử dụng cát biển để giữ ẩm cho đất và trồng các loại cây lương thực.

Điểm chung giữa những phương pháp ấy là khả năng thích nghi với điều kiện thiếu nước, đồng thời duy trì sinh kế và tri thức nông nghiệp địa phương.

Đây là sự công nhận của FAO dành cho một hệ thống nông nghiệp đang được thực hành, không phải việc UNESCO ghi danh riêng vườn nho La Geria vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể.

Nhìn lại những hố đất đen có cây nho xanh ở giữa, có lẽ điều khiến cảnh quan này đáng nhớ nhất không chỉ nằm ở vẻ đẹp khác thường.

Gần ba trăm năm trước, lớp vật liệu núi lửa từng khiến nhiều thửa ruộng không thể canh tác như cũ. Nhưng qua quan sát, thử nghiệm và lao động, người dân Lanzarote đã tìm ra cách tận dụng một phần chính vật liệu ấy để bảo vệ đất trồng và giữ lại lượng ẩm hiếm hoi.

Ngày nay, mỗi hố nho ở La Geria vẫn tiếp tục phục vụ mục đích rất giản dị: giúp một cây nho có điều kiện phát triển.

Và chính từ nhu cầu giản dị ấy, một trong những cảnh quan trồng nho đặc biệt nhất thế giới đã hình thành.